Мұқан Х.

Жаңартылды 20.09.2024 16:01

Мұқан Хадиша Сейітқанқызы (1964-2020 жж.) – жазушы.

1964 жылы 5 сәуірде Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданы, Қамысты ауылында дүниеге келген. Әкесі Сейітқан – ветеринар дәрігер болып жұмыс істеген, анасы Маруся батыр ана болған және үй шаруашылығымен айналысқан. Хадиша отбасында екі ұлдан кейін үшінші бала болып дүниеге келген.
1981 жылы Хадиша Мұқан Өскемендегі Жамбыл атындағы мектеп-интернатты бітіреді. Еңбек жолын Ақмола облысы Қорғалжын ауданының телефон байланысының операторы болып бастаған. Кейін Өскемен қаласына көшіп келіп, «Атамекен» қалалық телеарнасының редакциясында редактор, журналист-аудармашы болып жұмыс істеді.
Хадиша Мұқан бірнеше драмалық шығармалардың авторы. 2008 жылы оның «Көк ата» деректі повесі жарық көрді, 2015 жылы облыстық «Отүкен» журналында оның «Жазмыштың ұлы» романы жарық көрді. Қандастардың (этникалық оралман қазақтардың) тағдыры туралы Хадиша Мұқанның «Бір тамшы қан» повесін Қазақстанның Халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов жоғары бағалаған. Қазақ әдебиетінің шебері тарихи мәліметтердің бірегей берілуін және осы шығарманың заманауи тұрғыда жазылуын ерекше атап өткен.
Хадиша Мұқан 2020 жылы 1 желтоқсанда мезгілсіз қайтыс болды.

Х. Мұқанның шығармалары
Произведения Мукан Х.
Кітаптар - Книги

Мұқан, Х. Көк ата : деректі повесть / Х. Мұқан. - Алматы : [б. ж.], 2008. - 135 б.
Мұқан, Х. Бір тамшы қан : повесть / Х. Мұқан. - Алматы : Ел-шежіре, 2013. - 160 б.

Шабданұлы К.

Жаңартылды 09.06.2023 12:12

Қажығұмар Шабданұлы, жазушы (1925-2011).
Жазушы, ақын, драматург Қажығұмар Шабданұлы 1925 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Таңсық елді мекенінде дүниеге келген. 1930 жылдардың басында Қазақстанды жайлаған ашаршылықтан бас сауғалап, ата-анасымен Қытайдың Шыңжаң өлкесіне қарасты Дөрбілжін ауданына ауып барған. 1940 жылы Дөрбілжін орталау мектебін аяқтаған. 1941-1945 жылдары Үрімжі қаласындағы педагогикалық институтта оқыған. 1945-1950 жылдары Дөрбілжін қаласына келіп, өзі оқыған мектепте мұғалім болған. 1951 жылдан бастап Өлке орталығы –Үрімжі қаласына қызметке шақырылып, Шыңжаң Жазушылар одағында жауапты қызметтер атқарып, «Шұғыла» журналының бас редакторы болды.
Жергілікті халықтардың мәдени-ағарту көтерілісі кезеңінде Дөрбілжіндегі “Қазақ-қырғыз ұйымын” басқарған. Алғаш рет 1958 жылы “оңшыл”, “солшыл” деген саяси айыптаулармен сотталып, 22 жылға бас бостандығынан айырылған Қажығұмар жазасын Такламакан шөліндегі Тарым лагерінде толық өткеріп, 1980 жылы бостандыққа шығады. 986 жылдың желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін “Үміт” атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады деген айыптаулармен, шетел жансызы деген желеумен 13 жылға екінші мәрте түрме жазасына кесіледі. Бұл жаза мерзімін ол Үрімжі қаласының №1 түрмесінде өткізеді. Қытай өкіметі тарабынан саяси себептерге байланысты қудаланғаны үшін Қажығұмар Шабданұлы қамауда отырған кезде адам құқығын қорғау жөніндегі “Халықаралық рақымшылық” (Амнести интернешнл) ұйымы оны “ар-ождан тұтқыны” деп танып, Қытайдың құзыретті ресми орындарынан ол кісіге байланысты әділ тергеу мен ашық сот жүргізуін жүйелі түрде талап еткен.
Жазушы Шыңжаң автономиялы ауданына қарасты Шәуешек қаласында тұрды.
1980 жылы жазасын өтеп әрі ақталып бостандыққа шығады. 1986 жылдың желтоқсан айының отызы күні тұтқындалып, «ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады» шетел жансызы деген айыптаулармен 15 жылға бас бостандығынан айырылып жазаланады. Қажығұмар Шабданұлының алты томдық «Қылмыс» романы 2009 жылы Қазақстанда басылып шықты.
Саяси қылмыскер деп айыпталып Қытай түрмелерінде 40 жылға жуық өмірін өткізген қазақ қаламгері Қажығұмар ШАБДАНҰЛЫ атажұртқа оралу арманымен 2006 жылы Қазақстан президентіне хат жазған болатын.
15 ақпан 2011жылы - Қытайдың Шәуешек қаласында 86 жасқа қараған шағында қазақ жазушысы Қажығұмар Шабданұлы ұзаққа созылған ауыр науқастан кейін дүниеден озды.

Қажығұмар Шабданұлы, шығармалары 

Шабданұлы Қ. Қылмыс [Мәтін] : көп томды роман. - (Шетелдегі қазақтар). 1-ші том / жауапты ред. Ш. Жәди. - Алматы : Атажұрт, 2009. - 414 б.

Шабданұлы Қ. Қылмыс [Мәтін] : көп томды роман. - (Шетелдегі қазақтар). 2-ші том. - Алматы : Атажұрт, 2009. - 367 б.

Шабданұлы Қ. Қылмыс [Мәтін] : көп томды роман. - (Шетелдегі қазақтар). 3-ші том. - Алматы : Атажұрт, 2009. - 375 б.

Шабданұлы Қ. Қылмыс [Мәтін] : көп томды роман. - (Шетелдегі қазақтар). 4-ші том / жауапты ред. Ш. Жәди. - Алматы : Атажұрт, 2009. - 413 б.

Шабданұлы Қ. Қылмыс [Мәтін] : көп томды роман. - (Шетелдегі қазақтар). 5-ші том / жауапты ред. Ш. Жәди. - Алматы : Атажұрт, 2009.

Шабданұлы Қ. Қылмыс [Мәтін] : көп томды роман. - (Шетелдегі қазақтар). 6-ші том. - Алматы : Атажұрт, 2009. - 511 б.

Шабданұлы, Қажықұмар. Қылмыс [Мәтін] : романнан үзінді / Қажығұмар Шабданұлы // Жұлдыз. - 2010. - № 8.- Б.40-60.

Қажығұмар Шабданұлы туралы 

Бөдешұлы, Жәркен. Абақтыда аласармаған арман [Мәтін] : қазақтың арғы беттегі үлкен жазушысы Қажығұмар Шабданұлы дүниеден өтті / Ж. Бөдешұлы // Егемен Қазақстан. - 2011. - 16 ақпан.- Б.10.

Ердембеков Б. Қапастағы жүрек соғуын тоқтатты [Мәтін] : [Жазушы, Қытайдағы жаңа қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі -Қажығұмар Шәбденұлы туралы] / Б. Ердембеков // Ертіс өңірі. - 2011. - 23 ақпан.- Б.18.

Зәкәрия , Хасен. 44 жылын тар қапаста өткізген қайсар қазақ жазушысы [Мәтін] : [Қ. Шабданұлымен абақтыда жеті жыл бірге отырған Баймұрат Белгіұлының жан сыры.] / Х. Зәкәрия // Дидар. - 2012. - 24 ақпан.- Б.18-19.

Зайкенова, Руда. Қажығұмар әлемі және қылмыс [Мәтін] : [Жазушы Қ. Шабданұлының шығармашылығы жайында.] / Р. Зайкенова // Ертіс өңірі. - 2012. - 29 ақпан.- Б.10-11.

Зайкенова Р. Қажығұмар әлемі және "Қылмыс" [Текст] / Зайкенова Р. // Жұлдыз . - 2010. - № 3. - С. 139-149 б.

Қажығұмар ағамыз да қайтты фәниден [Мәтін] : қазанама // Қазақстан - ZAMAN . - 2011.- 17 ақпан (№ 7). - 2 б.

Қорғасбек Ж. Ұлы Қытай қорғаны ішкеріде... [Мәтін] / Қорғасбек Ж. // Қазақ әдебиеті. - 2001. - №19 қазан (N42).- Б.6.

Қуаныш , Біләл. Қажығұмардың Шанхайда туған ұлы Қазақстанда тұрады [Мәтін] : [Жазушы Қ. Шабданұлының ұрпақтары жайлы.] / Б. Қуаныш // Ертіс өңірі . - 2013. - 16 қаңтар.- б.10-11.

Саиров Е. Ұлттық кенжелеуден - дамуға [Мәтін] / Саиров Е. // Түркістан . - 2010.- 4 ақпан (№ 5). - 4 б.

Шабданұлы Қажығұмар [Мәтін] : қазанама // Түркістан . - 2011.- 17 ақпан (№ 7). - 11 б.

Шәкен Ж. "Қылмыс" арқалаған жазушы: "Қылмыс" романы қалай туды? [Мәтін] / Шәкен Ж. // Түркістан . - 2010. - 22 шілде (№ 29). - 6 б.

Қызыр Ж.

Жаңартылды 25.09.2024 14:56

Қызыр Жәнібек (1949 ж. т.) – журналист, жазушы, ақын, Қазақстан Жазушылар одағы мен Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

1949 жылы 28 шілдеде Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Катонқарағай ауылында дүниеге келген. Е. П. Рыков атындағы орта мектепті бітіргеннен кейін Катонқарағай автоколоннасында темір ұстасы, кейін жүргізуші болып жұмыс істейді. 

1972 жылы әскерден оралғаннан кейін «Арай – Луч» газетінің редакциясына әдеби қызметкер болып жұмысқа орналасады. Бұл ұйымда ұзақ жылдар жұмыс істейді, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары болады. ХХ ғасырдың 60-жылдарында Қазақстан Журналистер одағының мүшелігіне қабылданады. 
Жәнібек Қызырдың алғашқы өлеңдері «Ағажай, Алтайдай жер қайда?» жинағында жарияланады. Жәнібек Қызыр Катонқарағай ауданының 70 жылдығына арналған «Алтайдың алтын алқасы» атты мерейтойлық кітаптың жарыққа шығуына ықпал еткен. Жазушының «Жер жаннаты Катонқарағай», «Ер дастан» I, II том, «Ақбұлақ» кітаптары да оқырмандар арасында жоғары бағаланды. Автордың көптеген өлеңдеріне ән жазылып, ШҚО Катонқарағай ауданы ауылдарының сахналарында орындалады.
Жәнібек Қызырдың шығармашылық қызметі «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтойлық медалі, ҚР мәдениет, ағарту және қоғамдық келісім министрі Мұхтар Құл-Мұхаметтің қолы қойылған Құрмет грамотасы, Қазақстан Журналистер одағының Шығыс Қазақстан облыстық филиалының грамотасы, облыс әкімінің қолы қойылған грамота, «Мәдениет, спорт, туризм және ақпарат қызметкерлерінің қазақстандық салалық кәсіптік одағы» қоғамдық бірлестігінің Шығыс Қазақстан облыстық филиалының грамотасы сияқты наградалармен марапатталған.
2009 жылғы 18 ақпанда Катонқарағай аудандық мәслихатының XI сессиясының №11/113-IV шешімімен Жәнібек Қызырға ауданның рухани-адамгершілік құндылықтарын сақтауға және насихаттауға қосқан зор үлесі үшін «Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы» атағы беріледі.

Ж. Қызыр шығармалары
Произведения Қызыр Ж.
Кітаптар – Книги

Ағажай, Алтайдай жер қайда : Өлеңдер жинағы. - А. : Полиграфия, 1999. - 303 б.
Ерлік - дастан : [Электрондық ресурс] : [Ұлы Отан соғысы кезіндегі катонқарағайлықтардың ерлік, еңбек жолдары туралы.] / дайындаған: Ж. Қызыр. - Алматы : Алаш, 2005. - 288 б.
Ерлік - дастан : [Электрондық ресурс] : [Ұлы Отан соғысының 65 жылдығына арналған кітапта катонқарағайлықтардың ерлік, еңбек жолдары баяндалады.]. . 2-кітап. / дайындаған: Ж. Қызыр. - Алматы : Орхон, 2010. - 320 б.
Жер жаннаты - Қатонқарағай / құраст. Ж. Қызыр. - Алматы : Орхон, 2008. - 368 б.
Қызыр, Жәнібек. Ақын ауылы : өлең / Ж. Қызыр // Нұрбаев А. Шығармалары : айтыстар, поэмалар, проза. арнаулар, естеліктер. - Алматы : Орхон баспа үйі, 2019. Т. 2. - Б. 227 

Ж. Қызырдың мерзімді басылымдар мен жинақтардағы мақалалары
Публикации Кызыр Ж. в периодических изданиях

Қызыр Ж. Біз бесеу едік: [Ұлы Отан соғысының ардагері Л. Смамағзұмов жайлы] / Ж. Қызыр // Арай. - 1993. - 5 мамыр. - Б. 2
Қызыр Ж. Қаратайдың пырағы,Құлагері: [Жазушы О. Бөкейге арн. өлең] / Қызыр Ж. // Арай. - 1994. - 25 мамыр
Қызыр Ж. Ақын ауылы: [Катонқарағайлық ақын А.Нұрбаевқа арн. өлең] / Қызыр Ж. // Арай. - 1996. - 4 қазан
Қызыр Ж. Біз соғысты көрмедік: [өлең] / Ж. Қызыр // Арай. - 1998. - 5 мамыр
Қызыр, Жәнібек. Ленинді алмастырған қазақ: [Ардақты ұстаз С. Ластаев туралы.] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2019. - 31 қазан. - Б.17
Қызыр Ж. Алдыңда ағаң болса: [Орденді шопан Баекин Қ туралы ] / Қызыр Ж. // Арай. - 2000. – 18 сәуір

Қызыр, Ж. Біз білетін Оралхан : [Оралхан Бөкейдің туғанына 60 жыл] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2003. - 26 шілде (№72). - Б. 4.

Қызыр, Ж.Алтайымдай өр кеуделі арысым : [Оралхан рухымен сырласу] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2004. - 18 мамыр (№47). - Б. 4.
Қызыр Ж. Тағдыр: баллада / Ж. Қызыр // Арай. - 2006. - 19 наурыз. - Б. 7

Қызыр, Ж. Төр Алтай қарымды қаламгерімен қоштасты : [жерлес жазушы Д. Әшімханұлы дүниеден өтті] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2015. - 27 мамыр (№59). - Б. 3
Қызыр, Жәнібек. Әрі ақын, әрі басшы, әрі қайраткер еді: [Ақын Т. Рахымжанов туралы] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2020. - 30 сәуір. - Б. 27
Қызыр, Жәнібек. Украинадағы жалғыз қазақ майдангері/ Ж. Қызыр // Алдаспан. - 2020. - 21 мамыр. - Б. 13. ; Дидар. – 2020 ; 2 маусым. - Б. 5
Қызыр, Жәнібек. Өмірінің басы қатты, соңы тәтті болды: [катонқарағайлық Қ.Жиреншин саяси қуғын -сүргін кезінде әнші Б. Төлегенованың әкесімен екі күн қамақта бірге болыпты] / Ж. Қызыр // Алдаспан. - 2020. - 4 маусым. - Б.13
Қызыр, Жәнібек. Жиреншиннің жолы бұраң, сапары алыс болды: [саяси қуғын-сүргін куәгері Қ. Жиреншин туралы] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2020. - 6 маусым. - Б. 3
Қызыр, Жәнібек. Елдің еңсесін тіктеп, рухын оятуды мақсат еттік / Ж. Қызыр // Дидар. - 2021. - 28 қазан. - Б. 11
Қызыр, Жәнібек. Ақтамберді жыраудан бата алған Мая би / Ж. Қызыр // Дидар. - 2021. - 14 желтоқсан. - Б. 4
Қызыр, Жәнібек. Балтабай батырдың ұрпақтары атажұртын іздеп келді / Ж. Қызыр // Дидар. - 2021. - 14 желтоқсан
Қызыр, Жәнібек. Жастайынан ауыр жұмысқа жегілді: [Катонқарағайлық еңбегімен әйгілі болған Қани Мерғазин туралы] / Ж. Қызыр // Дидар. - 2022. - 19 мамыр. - Б. 16
Қызыр, Жәнібек. Катонқарағайдың тоқсан жастағы абызы : [аудандық "Арай"-"Луч" газеттерінің 90 жылдығына орай мақала] / Ж. Қызыр // Арай. - 2023. - 16 маусым. - Б. 3
Қызыр, Жәнібек. Батыр да, ақын да анадан туады: [Мұзтау қорының жетекшісі, демеуші Серік Толықбаев туралы] / Ж. Қызыр // Арай. - 2023. - 11 тамыз. - Б. 2
Қызыр, Жәнібек. Өр кеудедегі Мұзтауым (Оралханның рухымен сырласу) / Ж. Қызыр // Арай. - 2023. - 3 шілде. - Б. 3
Қызыр, Жәнібек. Қуанышты күндеріңіз көп болсын : [Катонқарағай ауданының Алтай кеңшары жұмысшылар кооперациясының басшысы Маулия Жиындинова туралы эссе] / Ж. Қызыр // Арай. - 2023. - 29 желтоқсан. - Б. 3

Қызыр, Ж. Өр Алтайға кіндігімен байланған журналист-жазушы: катонқарағайлық жазушы Қайырды Назырбаев туралы / Ж. Қызыр. - Мәтін (визуалды) // Арайлы Катонқарағай. - 2024. - 28 маусым (N26). - Б. 4.

***

Кызыров Ж. Он защищал родину: [об участнике Великой Отечеств. войны из совхоза им.Черняховского Катон-Карагайс. р-на М. Акбутине] / Ж. Кызыров // Луч. - 1994. - 3 мая. - С. 6
Кызыр Ж. Берельские курганы - культурное наследие: [о музее-заповеднике «Берел»] / Ж. Кызыр // Луч. - 2013. - 31 мая. - С. 1.
Қызыр Жәнібектың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиеттер

Ж. Қызырдың өмірі мен шығармашылығы туралы әдебиет

Литература о жизни и творчестве Кызыр Ж.

Кітаптар – Книги

Назырбаев, Қайырды. Алтайдағы ауыл : хикаят, әңгіме, мақалалар, өлеңдер, ауылдың айтқыштары / Қ. Назырбаев. - Нұр-Сұлтан : Prosto Print.kz, 2022. – 144 б.
Қапанов, Болатбек. Анамдай әлпештеген Асқар Алтай / Б. Қапанов. - Өскемен : [б. и.], 2011. - 566 б.

Мақалалар - Статьи

Демчинов, Қадірбек. Қаламгер мұраты / Қ. Демчинов // Арай. - 2009. - 24 шілде. - Б. 1.
Балтабаева Г. Жәнібек Қызыр поэзиясындағы ұлттық таным / Г. Балтабаева // Арай. - 2009. - 25 қыркүйек ; 2, 9, 16 қазан. - Б. 6.
Смағұлов Т. "Алтай азаматының" тұсауы кесілді: [Жерлес жазушы, ақын, публицист Ж. Қызырдың жаңа кітабы жарық көрді] / Т. Смағұлов // Дидар. - 2021. - 22 мамыр.- Б.8.
Қаңтарбаев Ә. Осы жұрт Жәнібекті біле ме екен? : [Ақын жерлесіміз Ж. Қызыр туралы] / Ә. Қаңтарбаев // Дидар. - 2016. - 1 тамыз. - Б. 20.

Қаңтарбаев , Ә. Төр Алтайдың Ақтамбердісі: катонқарағайлық жазушы Жәнібек Қызыр туралы / Ә. Қаңтарбаев . - Мәтін // Арайлы Катонқарағай. - 2024. - 26 шілде (N30). - Б. 4.

Серікхан, Т. Жерлес қаламгердің мерейтойы тойланды : катонқарағайлық жазушы Жәнібек Қызыр туралы / Т. Серікхан. - Мәтін // Арайлы Катонқарағай. - 2024. - 2 тамыз (N31). - Б. 2.

***

Осипова И. Трилогия о героях войны: [о презентации 3-й книги Ж. Кызырова «Ерлік – Дастан» к 70-летию Великой Победы] / И. Осипова // Рудный Алтай. - 2016. - 16 января. 

Сейтқамза С.

Жаңартылды 14.06.2023 09:41

Сламхат Сейтқамза (1951 ж. т.) - ақын, Қазақстан Жазушылар Одағының (2002) және Журналистер Одағының (2014) мүшесі.

1951 жылы 15 қарашада Қытай Халық Республикасының Қаба автономиялық ауданы Алтай округінің Алқабек ауылында дүниеге келген. Сламхат Сейтқамзаның ата-бабалары Марқакөлден Қытайға қоныс аударған.

1973 жылы Сламхат Сейтқамза ҚХР Алтай округінде педагогикалық колледжді бітірген. 1973-1983 жылдары жалпы білім беретін мектептерде мұғалім болып жұмыс істеген. 1985 жылы ҚХР Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының Іле-Қазақ автономиялық округіндегі педагогикалық университетті бітірген. 1983-1998 жылдар аралығында Іле-Қазақ автономиялық округінде мектепте меңгеруші болып жұмыс істеді, кейін кадрлар басқармасының басшысы, «Іле ағарту» журналының бас редакторы болды.

2003 жылы Сламхат Сейтқамза Алматыда өткен қазақ әдебиетінің көрнекті қайраткері Таңжарық Жолдыұлының 100 жылдық мерейтойына арналған халықаралық әдеби байқауда екінші орын алған. 2017 жылы Сламхат Сейтқамза түркі әлемінің мәдениеті мен өнерін дәріптеуге қосқан зор үлесі үшін ТҮРКСОЙ Алтын медалімен марапатталды. 2022 жылдың ақпан айында «Игілік» республикалық отбасылық журналының "Құрмет есі"медалін алды. 2022 жылдың 15 қазанында Түркі әлемі жазушылар Одағының «Тұран тұлпары» медалімен марапатталған. Сондай-ақ, 2022 жылы Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 2022 жылғы 29 желтоқсанда Астанада Сламхат Сейтқамзаға «Қазақстан Республикасының құрметті азаматы» атағы берілді.

Сламхат Сейітқамзаның өлеңдері «Дала дабылы», «Алтай аясында», «Бәйшешек» ұжымдық поэтикалық жинақтарға енді. Сламхат Сейтқамза «Ақ жайқын» өлеңдер жинағының, «Ақ бүркен» мақалалар мен өлеңдер жинағының, «Ақнайза» поэмалар жинағының, «Алынбаған құн», «Қайтпаған кек», «Байтайлақ» поэмаларының авторы. Ақын шығармашылығының негізгі тақырыбы –туған жері Марқакөл табиғатының тарихы мен сұлулығы.

С. Сейітқамзаның шығармалары

Произведения Сейткамзы С.
Кітаптар -Книги

Сейітқамза С. Ақ найза (толғаулар, балладалар). Алматы.- «Мерей», 2023. - 80 б.

С. Сейітқамзаның мерзімді басылымдардағы жарияланымдары

Публикации Сейткамзы С. в периодических изданиях

Сейітқамза, С. Қара сөзден бетім қайтып көрмеді... : [өлеңдер топтамасы] / С. Сейітқамза. - Мәтін // Жұлдыз. - 2022. - №11. - Б. 84-88.